Mu gihe impagarara za zikomeje kwiyongera hagati ya Iran, United States na Israel, ibihugu byinshi ku isi birimo no mu Karere ka Afurika y’Iburasirazuba biribaza uko byakwitwara mu gihe habaho intambara yeruye. Nubwo u Rwanda ruri kure y’akarere ka Middle East, amateka agaragaza ko intambara zikomeye ku isi zigira ingaruka ku bukungu mpuzamahanga, kandi zigahungabanya n’ibihugu bidafite uruhare rutaziguye.
Ese koko u Rwanda hari ingaruka ruri hafi guhura na zo? Dore isesengura ryimbitse rishingiye ku mibare, ku miterere y’ubukungu bw’igihugu n’imigendekere y’isoko mpuzamahanga.
1. Ingaruka ku Biciro bya Lisansi: Ikibazo cya Mbere gishobora kugaragara
Iran ni kimwe mu bihugu bikomeye bitanga peteroli ku isoko mpuzamahanga. Iyo habaye intambara mu karere kayo, cyane cyane mu nzira ya Hormuz inyuramo igice kinini cya peteroli yoherezwa ku isi, ibiciro bihita bizamuka.
U Rwanda ntirucukura peteroli; ruyitumiza hanze binyuze ku byambu bya Mombasa na Dar es Salaam. Iyo ibiciro bya peteroli ku isi byazamutse:
-
Igiciro cya lisansi na mazutu mu Rwanda cyazamuka mu byumweru bike.
-
Igiciro cy’ubwikorezi cyiyongera.
-
Ibiciro by’ibiribwa n’ibindi bicuruzwa byazamuka.
Ibi byigeze kugaragara mu gihe cy’intambara ya Ukraine n’u Burusiya, aho ibiciro by’ibikomoka kuri peteroli byazamutse ku rwego rwo hejuru, bigira ingaruka no ku Rwanda.
2. Ifaranga ry’u Rwanda (RWF) rishobora guhungabana
Iyo isi yinjiye mu bihe by’intambara, amadovize aragenda akomera cyane, cyane cyane idolari rya Amerika (USD). Abashoramari bakunda kwirinda amasoko y’ibihugu bikiri mu nzira y’amajyambere, bagashora imari mu masoko babona nk’atekanye.
Ibi bishobora gutuma:
-
Idolari rikomeza kuzamuka ugereranyije n’ifaranga ry’u Rwanda.
-
Ibicuruzwa bitumizwa hanze birushaho guhenda.
-
Umuvuduko w’izamuka ry’ibiciro (inflation) wiyongera.
Kubera ko u Rwanda rwinjiza ibicuruzwa byinshi biva hanze (ibikoresho, imiti, ibikomoka kuri peteroli), ihindagurika ry’ifaranga rishobora kugira ingaruka ku buzima bwa buri munsi bw’abaturage.
3. Ishoramari ryo hanze (FDI) rishobora kugabanuka
Mu bihe by’umutekano muke ku isi, abashoramari benshi bahagarika cyangwa bagabanya imishinga yabo mu bihugu bikiri mu nzira y’amajyambere.
U Rwanda rwubatse izina nk’igihugu gifite umutekano n’imiyoborere myiza, ariko:
-
Ihungabana mpuzamahanga rishobora gutuma imari igenda igabanuka.
-
Imishinga minini ishingiye ku nkunga z’amahanga ishobora kudindira.
-
Isoko ry’imari rishobora guhura n’ihindagurika.
Ibi ntibivuze ko u Rwanda rwahita ruhura n’ikibazo gikomeye, ariko bishobora kugabanya umuvuduko w’iterambere.
4. Ingaruka ku Biciro by’Ibiribwa
Iyo ibiciro bya peteroli bizamutse, ubwikorezi bw’ibiribwa burahenda. Ibihugu byinshi bishingira ku gutumiza ibiribwa bimwe na bimwe hanze birahura n’izamuka ry’ibiciro.
Nubwo u Rwanda rufite gahunda yo kwihaza mu biribwa, hari ibicuruzwa bimwe na bimwe bitumizwa hanze. Iyo ibiciro ku isoko mpuzamahanga byazamutse:
-
Ibiciro ku masoko yo mu gihugu bishobora kuzamuka.
-
Abaturage bafite amikoro make bakagira ikibazo cyo kubona ibiribwa bihagije.
5. Ese hari icyizere?
Nubwo hari ibyago, hari n’impamvu zituma u Rwanda rushobora kutagerwaho n’ingaruka zikabije:
-
Politiki y’ubwigenge mu bukungu no guteza imbere umusaruro w’imbere mu gihugu.
-
Ububiko bw’ibikomoka kuri peteroli bugenerwa igihe runaka mu rwego rwo kwirinda ihungabana ritunguranye.
-
Imiyoborere ihamye ishobora gufata ibyemezo byihuse mu guhangana n’izamuka ry’ibiciro.
U Rwanda rwerekanye ubushobozi bwo guhangana n’ibibazo mpuzamahanga mu bihe byashize, harimo icyorezo cya COVID-19 n’ingaruka z’intambara ya Ukraine.
6. Icyo Abaturage Bakwiye Kwitega mu Mezi 6 Ari Imbere
Niba intambara yeruye yaba itangiye hagati ya Iran, Amerika na Israel, mu mezi atandatu ya mbere hashobora kugaragara:
-
Izamuka rito cyangwa rinini ry’ibiciro bya lisansi.
-
Ihindagurika ry’ifaranga.
-
Izamuka ry’ibiciro by’ibiribwa n’ibindi bicuruzwa.
Ariko ibi byose bizaterwa n’urwego intambara izageraho n’igihe izamara.
7. Umwanzuro: U Rwanda Rwitegure, Ariko Ntirukwiye Guhangayika Bikabije
Ku kibazo kigira kiti: Ese u Rwanda hari ingaruka rugiye guhura na zo? Igisubizo ni yego, ariko si izihita zisenya ubukungu bw’igihugu.
Ingaruka zishobora kugaragara cyane ni izijyanye n’ibiciro bya lisansi, ihindagurika ry’ifaranga n’izamuka ry’ibiciro by’ibiribwa. Ariko kubera politiki y’ubwigenge n’imiyoborere ihamye, igihugu gifite ubushobozi bwo kugabanya ubukana bw’izo ngaruka.
Mu gihe isi ihinduka, icy’ingenzi ni ukugira igenamigambi, gukomeza kongera umusaruro w’imbere mu gihugu no gukomeza politiki y’amahoro n’ubwigenge mu by’ububanyi n’amahanga
