Isirayeli, Amadini n’Umuco w’Afurika: Ukuri, Amateka n’Impaka Ziri Mu Isi Ya Politiki n’Imyemerere
Mu myaka myinshi ishize, isi yakomeje kuganira cyane ku kibazo cy’inkomoko ya Leta ya Isirayeli, uruhare rw’ibihugu bikomeye mu kuyishyigikira, ndetse n’ingaruka ibi bigira ku myemerere n’umuco w’amahanga atandukanye. Hari abavuga ko igihugu cya Isirayeli cyavuzwe muri Bibiliya ari cyo kiriho uyu munsi, abandi bakavuga ko igihugu cya Isirayeli cya none cyaremwe n’imbaraga za politiki z’ibihugu bikomeye cyane cyane Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Ibi byagiye bitera impaka zikomeye mu banyapolitiki, abahanga mu mateka, ndetse no mu bayoboke b’amadini atandukanye.
Amateka y’ishingwa rya Isirayeli mu 1948
Mu mwaka wa 1948 ni bwo hashinzwe Leta ya Isirayeli nyuma y’igihe kinini cy’impaka ku butaka bwa Palestine. Nyuma y’Intambara ya Kabiri y’Isi, umuryango mpuzamahanga waganiriye ku buryo Abayahudi bari bamaze igihe kinini basaba igihugu cyabo bashobora kubona aho batura. Icyo gihe Umuryango w’Abibumbye wemeje umugambi wo kugabanya ubutaka bwa Palestine bugashyirwamo ibihugu bibiri: kimwe cy’Abayahudi n’ikindi cy’Abarabu.
Ku itariki ya 14 Gicurasi 1948, ni bwo David Ben-Gurion yatangaje ko igihugu cya Isirayeli cyavutse. Ako kanya ibihugu byinshi byo mu burengerazuba bw’isi byahise bigishyigikira, cyane cyane Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Kuva icyo gihe kugeza uyu munsi, Amerika yakomeje kuba umufatanyabikorwa ukomeye wa Isirayeli mu bya gisirikare, ubukungu ndetse na politiki.
Abasesenguzi bamwe bavuga ko impamvu Amerika ikomeje gushyigikira cyane Isirayeli ari inyungu za geopolitiki mu karere k’Uburasirazuba bwo Hagati, aho hari umutungo kamere ukomeye cyane cyane peteroli. Aka karere gafatwa nk’ingenzi cyane ku isi kubera ubukungu bwako n’aho gaherereye mu bucuruzi mpuzamahanga.
Ese Isirayeli ni igihugu cyavuzwe muri Bibiliya?
Iki ni ikibazo gikomeje guteza impaka. Mu myemerere ya gikristo ndetse n’iy’Abayahudi, Bibiliya ivuga ko Imana yahaye Abisiraheli ubutaka bwihariye. Ibyo byatumye abantu benshi bemera ko igihugu cya Isirayeli cyo muri iki gihe ari cyo cyavuzwe mu Byanditswe Byera.
Ariko hari n’abandi bahanga mu mateka n’iyobokamana bavuga ko amateka ya Bibiliya agomba gusobanurwa mu buryo bwagutse. Bemeza ko igihugu cya Isirayeli cyo muri Bibiliya cyari gifite imiterere itandukanye n’igihugu cya politiki cyavutse mu 1948. Ku bwabo, bavuga ko Bibiliya ivuga ku bwoko n’umuco w’abantu kurusha uko ivuga ku gihugu cya politiki.
Ibi bituma impaka zikomeza hagati y’abemera ko ari ihanga ryatoranijwe n’Imana n’abavuga ko ari icyemezo cya politiki cyafashwe n’abanyapolitiki b’icyo gihe.
Amadini n’umuco: Ese koko Imana igira idini?
Hari abantu benshi bavuga ko Imana idafite idini runaka, ahubwo ko amadini ari uburyo abantu bateguye bwo gusobanura imyemerere yabo. Mu mateka y’isi, amadini akomeye nka Gikristo, Islam n’andi menshi yagiye akwirakwira bitewe n’umuco n’amateka y’ibihugu byayakomotsemo.
Abasesenguzi bavuga ko:
-
Ubukristo bwatangiriye mu Burasirazuba bwo Hagati ariko bukwirakwira cyane mu Burayi.
-
Islamu yatangiriye muri Arabia igakwirakwira cyane mu bihugu by’Abarabu no mu bindi bice by’isi.
-
Amadini nka Hinduism n’Ububuda akomoka muri Aziya cyane cyane mu Buhinde no mu Bushinwa.
Ibi bituma bamwe bavuga ko idini n’umuco bijyana cyane, kuko imyemerere myinshi iba ifite aho ihuriye n’imibereho y’abantu n’umuco wabo.
Afurika n’imico yayo ya kera
Mbere y’uko ubukoloni bugera muri Afurika, imigabane myinshi y’uyu mugabane yari ifite imico n’imyemerere yayo. Abantu benshi basengaga Imana mu buryo bwabo, bakubaha abakurambere ndetse bakagira imigenzo yihariye.
Igihe Abanyaburayi n’Abarabu bazaga muri Afurika, bazanye n’amadini yabo ndetse n’imico yabo. Mu gihe cy’ubukoloni, abantu benshi bahatiwe kwakira ayo madini n’imico mishya. Ibi byatumye imico ya gakondo y’Abanyafurika igenda icika intege mu bice byinshi by’umugabane.
Nubwo bimeze bityo ariko, hari ibihugu byinshi byatangiye kongera gushishikariza abaturage kubungabunga imico ya gakondo no kuyihuza n’imyemerere mishya.
Urugero rw’ibihugu bya Aziya
Abantu benshi bakunze gutanga urugero ku bihugu nka Ubushinwa n’Ubuhinde bavuga ko byateye imbere mu buryo budasanzwe nubwo bitayobowe cyane n’amadini akomeye nka Islam cyangwa Ubukristo.
Mu Buhinde, idini rya Hinduism rifite abayoboke benshi cyane. Mu Bushinwa ho hari imyemerere itandukanye harimo Ububuda n’abandi batagira idini runaka. Ibyo bihugu byombi byashoye imari nyinshi mu ikoranabuhanga, uburezi n’inganda bituma biba ibihugu bikomeye mu bukungu bw’isi.
Abasesenguzi bamwe bavuga ko iterambere ry’igihugu ridashingiye gusa ku idini ahubwo rishingira cyane ku miyoborere myiza, uburezi n’imikoreshereze y’umutungo w’igihugu.
Amadini n’ubuyobozi bw’ibihugu
Mu bihugu byinshi byo ku isi, amadini agira uruhare runini mu mibereho y’abantu ndetse no mu mitekerereze yabo. Ariko hari n’ibihugu byinshi byatangiye gushyira imbere ihame ryo gutandukanya idini na politiki kugira ngo abantu bose bagire uburenganzira bungana.
Ibi bituma abantu bafite imyemerere itandukanye bashobora kubana mu mahoro kandi bagakorera hamwe iterambere ry’igihugu.
Afurika n’ahazaza h’umuco wayo
Impaka ku mico n’amadini muri Afurika zikomeje kwiyongera, cyane cyane mu rubyiruko ruri gushaka kumenya amateka y’umugabane wabo. Hari abifuza ko Afurika yakongera guha agaciro imico yayo ya kera, mu gihe abandi bifuza ko yakomeza guhuza iyo mico n’imyemerere mishya yaje mu bihe byashize.
Icy’ingenzi abahanga benshi bahurizaho ni uko iterambere ry’igihugu ridashingiye ku idini runaka ahubwo rishingira ku miyoborere myiza, ubumwe bw’abaturage, uburezi n’iterambere ry’ubukungu.
Umwanzuro
Ikibazo cy’inkomoko ya Isirayeli, uruhare rwa Amerika mu politiki y’Uburasirazuba bwo Hagati, ndetse n’uruhare rw’amadini mu mibereho y’abantu ni ingingo zikomeye zikomeje kuganirwaho ku isi yose. Amateka agaragaza ko politiki, ubukungu n’umuco ari byo bigira uruhare runini mu buryo isi iteye uyu munsi.
Ku rundi ruhande, Afurika nayo iri mu rugendo rwo gushaka inzira yayo hagati yo kubungabunga imico yayo ya kera no kwakira impinduka z’isi ya none.
Icyo benshi bahurizaho ni uko ejo hazaza h’ibihugu byinshi hazaterwa n’uburyo abayobozi n’abaturage bashobora gukoresha ubwenge, ubumenyi n’ubumwe mu kubaka sosiyete irangwa n’amahoro, iterambere n’ubwisanzure bw’ibitekerezo.
