Kuri uyu wa Gatandatu, Perezida wa Kenya, William Ruto na mugenzi we wa Uganda, Yoweri Kaguta Museveni batangije ku mugaragaro imirimo yo kubaka inzira ya gari ya moshi ya kilometero 107 izahuza ibihugu byombi, mu mushinga munini ugaragaza icyerekezo cyo guteza imbere ubukungu n’ubucuruzi mu karere ka Afurika y’Iburasirazuba.
Iyi gari ya moshi izava i Kisumu muri Kenya igere i Malaba ku mupaka uhuza Kenya na Uganda, ikaba igamije koroshya ubwikorezi bw’ibicuruzwa, kugabanya ibiciro ndetse no kwihutisha ingendo z’imizigo iva ku cyambu cya Mombasa igana mu bihugu by’imbere mu mugabane nka Uganda, u Rwanda, u Burundi na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo.

Umushinga ufite akamaro kanini mu bukungu bw’akarere
Uyu mushinga wa Kisumu-Malaba uje usanga hari ibibazo bikomeye byari bisanzwe bigaragara mu rwego rw’ubwikorezi, aho ibicuruzwa byinshi byanyuraga mu muhanda bikoresheje amakamyo, bikagira ingaruka ku biciro n’igihe bitwara.
Raporo zitandukanye zigaragaza ko Umuhora wa Ruguru (Northern Corridor) unyuzwamo ibicuruzwa birenga toni miliyoni 30 buri mwaka. Ibi bicuruzwa bigera kuri 90% byari bisanzwe bitwarwa n’amakamyo, bigatuma:
- Ibiciro by’ubwikorezi bizamuka cyane
- Igihe cyo kugeza ibicuruzwa ku isoko kiba kirekire
- Imihanda yangirika vuba
- Hiyongera impanuka zo mu muhanda
Kubaka gari ya moshi rero ni igisubizo gikomeye cyitezweho gukemura ibi bibazo byose.
Kugabanya ibiciro n’igihe cy’urugendo
Abayobozi b’ibihugu byombi batangaje ko iyi gari ya moshi izagabanya ikiguzi cy’ubwikorezi hagati ya 30% na 40%, ndetse n’igihe ibicuruzwa bimara mu nzira kigabanuke kugera kuri 50%.
Ibi bivuze ko umucuruzi wo muri Uganda cyangwa u Rwanda uzajya yohereza cyangwa atumiza ibicuruzwa hanze, azajya abibona ku giciro gito ugereranyije n’icyari gisanzwe, kandi mu gihe gito.
Urugero:
- Ibicuruzwa byavaga i Mombasa bijya i Kampala byashoboraga kumara iminsi myinshi mu muhanda
- Nyuma yo kubaka gari ya moshi, bishobora kuzajya bigerayo mu gihe kigufi cyane
Ibi bizafasha cyane ubucuruzi bwambukiranya imipaka ndetse n’inganda zikenera ibikoresho biva hanze.
Ingaruka nziza ku bihugu byo mu karere
Nubwo uyu mushinga uhuza Kenya na Uganda mu buryo butaziguye, ingaruka zawo zizagera no ku bindi bihugu byo mu karere, cyane cyane:
- U Rwanda
- U Burundi
- Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (DRC)
- Sudani y’Epfo
Ibi bihugu byose bishingira ku cyambu cya Mombasa mu kwakira no kohereza ibicuruzwa. Iyo ubwikorezi bugabanutseho ibiciro n’igihe, n’ubukungu bwabyo burazamuka.
Ku Rwanda by’umwihariko, iyi gari ya moshi izafasha:
- Kugabanya ibiciro by’ibicuruzwa byinjira mu gihugu
- Guteza imbere inganda
- Kongera ishoramari rituruka hanze
- Guteza imbere ubucuruzi bwambukiranya imipaka
Guhuza ibikorwa remezo mu karere
Kubaka iyi gari ya moshi ni igice kimwe gusa cy’umushinga munini w’akarere wo guhuza ibikorwa remezo. Afurika y’Iburasirazuba ifite gahunda yo kubaka imiyoboro ya gari ya moshi ihuza ibihugu byinshi, izwi nka Standard Gauge Railway (SGR).
Iyi gahunda igamije:
- Guhuza ibyambu n’ibihugu bidakora ku nyanja
- Kugabanya ibiciro by’ubwikorezi ku rwego rw’akarere
- Guteza imbere ubuhahirane hagati y’ibihugu
- Kongera ubushobozi bwo gutwara imizigo myinshi icyarimwe
Kenya yamaze kubaka igice cya SGR kuva i Mombasa kugera i Nairobi ndetse igikomereza i Naivasha. Uyu mushinga mushya wa Kisumu-Malaba uzaba ari indi ntambwe iganisha ku kuwugeza ku mipaka ya Uganda.
Uruhare rw’abayobozi mu guteza imbere iterambere
William Ruto na Yoweri Kaguta Museveni bagaragaje ko uyu mushinga ari ikimenyetso cy’ubufatanye bukomeye hagati y’ibihugu byombi.
Mu ijambo rye, Perezida Ruto yavuze ko Kenya yiyemeje guteza imbere ibikorwa remezo byoroshya ubucuruzi no gukurura ishoramari.
Ku ruhande rwa Museveni, yashimangiye ko Uganda izakomeza gufatanya na Kenya mu kubaka ibikorwa remezo bizamura ubukungu bw’akarere, anagaragaza ko gari ya moshi ari uburyo buhendutse kandi bwizewe bwo gutwara ibicuruzwa byinshi.
Ibibazo bishobora guhura n’uyu mushinga
Nubwo uyu mushinga ufite inyungu nyinshi, hari n’imbogamizi ushobora guhura na zo zirimo:
- Kubona ingengo y’imari ihagije
- Guhuza amategeko n’imikorere hagati y’ibihugu
- Kubungabunga ibidukikije mu gihe cyo kubaka
- Gushyiraho uburyo buhamye bwo kuwukoresha neza
Ariko abayobozi bagaragaje ko bafite ubushake bwo gukemura ibi bibazo kugira ngo umushinga uzagerweho neza.
Icyerekezo cy’ejo hazaza
Iyo iyi gari ya moshi izaba irangiye, izahindura cyane uburyo ubwikorezi bukorwa mu karere. Hazabaho:
- Kugabanya ubucucike bw’amakamyo mu mihanda
- Kongera umutekano wo mu muhanda
- Kugabanya ibyuka bihumanya ikirere
- Guteza imbere ubukerarugendo
Ikindi ni uko izafasha Afurika y’Iburasirazuba kugera ku ntego yo kuba isoko rimwe rifite ubukungu buhamye kandi bushobora guhangana ku rwego mpuzamahanga.
Umusozo
Umushinga wa gari ya moshi ya Kisumu-Malaba uhuza Kenya na Uganda ni intambwe ikomeye iganisha ku iterambere ry’akarere ka Afurika y’Iburasirazuba. Ni umushinga uzafasha kugabanya ibiciro by’ubwikorezi, kwihutisha ubucuruzi no guteza imbere ubukungu bw’ibihugu byinshi.
Ubufatanye hagati ya William Ruto na Yoweri Kaguta Museveni bugaragaza ko ibihugu byo muri aka karere bishobora kwishyira hamwe bigakemura ibibazo bihuriweho.
Mu gihe uyu mushinga uzaba umaze kurangira, abaturage n’abacuruzi bo mu karere bazaba bafite amahirwe mashya yo gutera imbere, bityo Afurika y’Iburasirazuba irusheho kuba igicumbi cy’ubukungu n’ubucuruzi bukomeye.