Abantu 11 bakekwaho kugira uruhare mu bikorwa byo kwangiza no kwiba intsinga z’amashanyarazi mu bice bitandukanye by’Umujyi wa Rubavu batawe muri yombi, nyuma y’igihe kirekire abaturage binubira ibura ry’umuriro w’amashanyarazi rituruka ku iyangizwa ry’ibikorwaremezo.
Aba bakekwa bafashwe n’inzego z’umutekano bakorera mu Karere ka Rubavu District, by’umwihariko mu bice bigize Umurenge wa Gisenyi Sector, aho ibikorwa byo kwangiza intsinga z’amashanyarazi byari bimaze iminsi bigaragara.
Amakuru aturuka mu nzego z’ibanze avuga ko aba bantu 11 bafashwe nyuma y’ubufatanye bw’abaturage n’inzego z’umutekano, aho bakekwaho gufatwa bakiri mu bikorwa byo guca intsinga cyangwa bafite bimwe mu bikoresho bakoresha, birimo imikasi y’icyuma (pince coupante), imigozi, ibikoresho byo kuzamuka ku mapoto ndetse n’insinga z’amashanyarazi bari bamaze guca.
Ibyaha byari bimaze iminsi bigaragara
Mu minsi ishize, abaturage bo mu Mujyi wa Rubavu bakunze kugaragaza ibibazo by’umuriro w’amashanyarazi waburaga kenshi, cyane cyane mu masaha y’ijoro. Byaje kugaragara ko impamvu nyamukuru ari abantu baca intsinga z’amashanyarazi bakazigurisha nk’ibyuma bishaje (ferraille), bakurikiranye inyungu z’amafaranga yihuse.
Ibi bikorwa byagize ingaruka zikomeye ku baturage, harimo abacuruzi bashingira ku mashanyarazi mu kazi kabo ka buri munsi, nk’abafite frigo, abatunganya ibiribwa, salon de coiffure, ndetse n’abakoresha imashini zitandukanye. Abaturage bavuga ko igihombo cyatewe n’ikorwa ry’aba bagizi ba nabi cyari kimaze kuba kinini.
Umwe mu baturage utuye mu Murenge wa Gisenyi yagize ati: “Twaburaga umuriro kenshi, tugakeka ko ari ikibazo rusange cy’umuyoboro, ariko nyuma baza gusanga hari abantu bawuca nijoro bakawiba. Ibi byaduteje igihombo gikomeye.”
Ubuyobozi busaba ubufatanye bw’abaturage
Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Gisenyi, Uwineza Francine, yashimiye inzego z’umutekano n’abaturage bagize uruhare mu gutahura no gufata aba bakekwa. Yasabye abaturage gukomeza ubufatanye mu kurwanya ibyaha byangiza ibikorwaremezo bya Leta n’iby’abaturage.
Yagize ati: “Turashimira abaturage baduhaye amakuru ku gihe, bigafasha inzego z’umutekano gutabara no gufata aba bakekwaho ibyo bikorwa. Turasaba ko ubu bufatanye bwakomeza, kuko umutekano n’iterambere ry’akarere kacu bishingiye ku ruhare rwa buri wese.”
Yakomeje ashimangira ko kwangiza ibikorwaremezo by’amashanyarazi atari icyaha cyoroheje, kuko bigira ingaruka ku mibereho y’abaturage benshi ndetse bikadindiza iterambere ry’akarere.
Ibikoresho n’insinga byafashwe
Amakuru ava mu nzego z’umutekano agaragaza ko bamwe mu bakekwa bafatanwe ibikoresho bakoreshaga mu guca intsinga, birimo imikasi yihariye yo guca ibyuma bikomeye, amapine y’inkweto akoreshwa mu kuzamuka ku mapoto y’amashanyarazi, ndetse n’insinga zari zimaze gucibwa zitegereje kujyanwa kugurishwa.
Hari kandi amakuru avuga ko hakiri gukorwa iperereza kugira ngo hamenyekane niba hari abandi bafatanyacyaha barimo abakira cyangwa bagura izi nsinga bazizi neza ko ari izibwe.
Inzego z’umutekano zatangaje ko ibikorwa byo kwangiza no kwiba ibikorwaremezo bizakomeza gukurikiranwa by’umwihariko, kandi abazabifatirwamo bazahanwa hakurikijwe amategeko.
Ingaruka ku bukungu n’imibereho
Kwangiza intsinga z’amashanyarazi bigira ingaruka zikomeye ku bukungu bw’akarere. Umujyi wa Rubavu ni umwe mu mijyi ikora ubucuruzi bwinshi, by’umwihariko bitewe n’uko wegereye umupaka uhuza u Rwanda na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo. Amashanyarazi ni ingenzi mu mikorere y’amasoko, amahoteli, resitora n’izindi serivisi zigenewe abakerarugendo n’abacuruzi.
Iyo amashanyarazi abuze bitewe n’ikorwa ry’abayaca, abacuruzi bahura n’igihombo, ibicuruzwa birangirika, ndetse n’abakora imirimo ishingiye ku mashini bagatakaza amasaha y’akazi.
Abasesenguzi mu by’ubukungu bagaragaza ko kurinda ibikorwaremezo ari inshingano ya buri wese, kuko ari byo shingiro ry’iterambere rirambye. Iyo ibikorwaremezo byangiritse, Leta isabwa kongera gushora amafaranga menshi mu gusana, kandi ayo mafaranga yari gukoreshwa mu yindi mishinga y’iterambere.
Amategeko ateganya iki?
Amategeko y’u Rwanda ahana by’umwihariko icyaha cyo kwangiza cyangwa kwiba ibikorwaremezo rusange, birimo n’iby’amashanyarazi. Umuntu uhamwe n’iki cyaha ashobora guhanishwa igifungo n’ihazabu bitewe n’uburemere bw’icyaha n’ingaruka cyateye.
Inzego z’umutekano ziburira abantu bose batekereza kwishora mu bikorwa nk’ibi ko bidakwiye, kuko uretse kuba ari icyaha gihanwa n’amategeko, binagira ingaruka ku muryango mugari w’abaturage.
Gukomeza ubukangurambaga
Ubuyobozi bw’Umurenge wa Gisenyi bwatangaje ko bugiye gukomeza ubukangurambaga mu baturage, bubibutsa akamaro ko kurinda ibikorwaremezo no gutanga amakuru ku gihe igihe babonye ibikorwa bikemangwa.
Hazifashishwa inama z’abaturage, amaradiyo akorera mu karere, ndetse n’imbuga nkoranyambaga mu kugeza ubutumwa ku baturage, hagamijwe gukumira ibyaha nk’ibi mbere y’uko biba.
Abaturage na bo basabwe kudahishira abagizi ba nabi, kuko kubaceceka bishobora kubashyira mu kaga no gutuma ibikorwa nk’ibi bikomeza.
Icyizere cyo kugarura ituze
Ifatwa ry’aba bantu 11 rikekwa ko bari bamaze iminsi baca intsinga z’amashanyarazi ritanga icyizere ku baturage bo mu Mujyi wa Rubavu ko umutekano w’ibikorwaremezo ugiye kurushaho kunozwa.
Ubuyobozi bwijeje abaturage ko ibikorwa byo kubungabunga umutekano bizakomeza, kandi ko hazashyirwa imbaraga mu kurinda amapoto n’insinga z’amashanyarazi, cyane cyane mu masaha y’ijoro aho ibi bikorwa bikunze kubera.
Mu gihe iperereza rikomeje, aba bakekwa bafungiye kuri sitasiyo za Polisi mu gihe hategurwa dosiye zabo ngo zishyikirizwe Ubushinjacyaha.
Abaturage bo mu Karere ka Rubavu basabwe gukomeza kuba ijisho rya mugenzi wabo, batanga amakuru ku gihe kandi bakirinda kwishora mu bikorwa byangiza ibikorwaremezo by’igihugu, kuko umutekano n’iterambere ari inshingano ya buri wese.
Ibi byongera kugaragaza ko ubufatanye hagati y’abaturage n’inzego z’umutekano ari wo musingi ukomeye mu kurwanya ibyaha no kubaka umuryango utekanye, ushoboye kwiteza imbere no kubungabunga ibyagezweho.