Abaturage baturiye Pariki z’Igihugu baracyabangamirwa n’inyamaswa: Sena yasabye ko hashyirwaho ingamba zihamye
Komisiyo y’Ububanyi n’Amahanga, Ubumwe bw’Abanyarwanda n’Umutekano muri Sena y’u Rwanda yagaragaje ko hari abaturage benshi batuye hafi ya pariki z’Igihugu bagikomeje guhura n’ibibazo bikomeye biterwa n’inyamaswa zo muri izo pariki zibasohokamo zikangiza imyaka yabo cyangwa zikica amatungo yabo.
Ibi byagaragajwe nyuma y’urugendo rwo kugenzura ibikorwa bigamije gukumira ikibazo cy’inyamaswa ziva muri pariki zikajya mu baturage, aho abasenateri baganiriye n’inzego zitandukanye ndetse n’abaturage bagaragaza ibibazo bakomeje guhura na byo.
Mu byo iyi komisiyo yabonye harimo kuba hari abaturage bavuga ko indishyi bahabwa iyo imyaka yabo yangijwe cyangwa amatungo yabo akicwa n’inyamaswa zidahuye n’agaciro k’ibyo baba bahombye. Hari kandi ikibazo cy’uko hari igihe abaturage batinda guhabwa izo ndishyi, bigatuma bamwe muri bo bagira igihombo gikomeye mu mibereho yabo ya buri munsi.
Ikindi kibazo cyagaragajwe ni uko hari inyamaswa zangiza imyaka cyangwa zigahohotera abaturage ariko ntizibarirwe ku rutonde rw’inyamaswa zigenerwa indishyi, bigatuma hari abaturage babura uko bishyurwa nubwo baba bahuye n’ibihombo bikomeye.
Abasenateri batangaje ko bateganya kugirana ibiganiro n’inzego zibishinzwe ku rwego rw’Igihugu kugira ngo harebwe uburyo bwo gushyiraho ingamba zihamye zafasha gukemura ibi bibazo byugarije abaturage baturiye pariki z’Igihugu.
Pariki z’Igihugu n’akamaro kazo ku bukungu bw’u Rwanda
U Rwanda rufite pariki z’Igihugu zitandukanye zirimo Pariki y’Igihugu y’Ibirunga, Pariki y’Igihugu ya Nyungwe, Pariki y’Igihugu ya Akagera ndetse na Pariki y’Igihugu ya Gishwati‑Mukura. Izi pariki zifite uruhare rukomeye mu kubungabunga ibinyabuzima no guteza imbere ubukerarugendo bw’u Rwanda.
Ubukerarugendo bushingiye ku pariki z’Igihugu ni imwe mu nkingi z’ingenzi z’ubukungu bw’u Rwanda, kuko buri mwaka bukurura ba mukerarugendo baturutse mu bihugu bitandukanye ku isi baza kureba inyamaswa zidasanzwe zirimo ingagi zo mu misozi, inzovu, intare n’izindi nyamaswa nyinshi ziboneka muri izi pariki.
Ibi bituma igihugu cyinjiza amafaranga menshi mu bukerarugendo, kandi igice cyayo kigahabwa abaturage batuye hafi ya pariki mu rwego rwo kubafasha kubona inyungu ku mutungo kamere ubakikije.
Nubwo bimeze bityo ariko, hari abaturage bavuga ko inyungu zituruka kuri izi pariki zidahagije ugereranyije n’ibihombo bahura na byo bitewe n’inyamaswa zibasohokeramo.
Inyamaswa ziva muri pariki zikangiza imyaka y’abaturage
Abaturage benshi batuye hafi ya pariki bavuga ko inyamaswa ziva mu mashyamba zikajya mu mirima yabo zikangiza imyaka yabo. Ibi bikunze kugaragara cyane ku bahinzi bafite imirima iri hafi y’imipaka ya pariki.
Zimwe mu nyamaswa zikunze kuvugwa cyane mu kwangiza imyaka ni inzovu, ingagi, inkende, imparage ndetse n’izindi nyamaswa zo mu ishyamba.
Iyo izi nyamaswa zigeze mu mirima y’abaturage zishobora kurya imyaka nk’ibigori, ibishyimbo, ibirayi n’ibindi bihingwa, bikabangamira cyane ubuhinzi bw’abaturage benshi batunzwe n’ubuhinzi.
Abaturage bavuga ko rimwe na rimwe bashobora kurara irondo mu mirima yabo kugira ngo birinde inyamaswa, ariko bikaba bitababuza guhura n’ibihombo kuko hari igihe inyamaswa ziza ari nyinshi cyangwa zikaza nijoro abaturage badashobora kuzitinya.
Inyamaswa zica amatungo y’abaturage
Uretse kwangiza imyaka, hari n’inyamaswa zica amatungo y’abaturage. Ibi bikunze kugaragara cyane mu bice biri hafi ya pariki aho inyamaswa zirimo inyamaswa zirya inyama zishobora kwica amatungo nk’inka, ihene cyangwa intama.
Iyo ibi bibaye, abaturage bavuga ko igihombo kiba gikomeye cyane kuko amatungo ari umutungo w’ingenzi ku miryango myinshi yo mu cyaro.
Hari abaturage bavuga ko hari igihe inyamaswa zishobora no guteza umutekano muke mu baturage iyo zije hafi y’ingo, cyane cyane iyo ari inyamaswa nini cyangwa zifite imbaraga.
Ikibazo cy’indishyi kidahagije
Kimwe mu bibazo byagaragajwe n’abaturage ni uko indishyi bahabwa iyo bahuye n’ibihombo bituruka ku nyamaswa zo muri pariki zidakunze guhura n’agaciro k’ibyangijwe.
Hari abaturage bavuga ko bashobora gutakaza imyaka myinshi cyangwa amatungo menshi, ariko amafaranga bahabwa ntahagije kugira ngo basubirane igihombo cyabo.
Abasenateri bagaragaje ko iki kibazo gikwiye gusuzumwa neza kugira ngo harebwe uburyo indishyi zatangwa mu buryo buboneye kandi buhuye n’agaciro k’ibyangijwe.
Gutinda kwishyura indishyi
Ikindi kibazo cyagaragajwe ni uko hari abaturage bavuga ko indishyi zitinda kubageraho.
Hari igihe abaturage bashobora gutegereza amezi menshi cyangwa se imyaka mbere y’uko bahabwa amafaranga y’indishyi, bigatuma ubuzima bwabo bugerwaho n’ingaruka zikomeye.
Abaturage bavuga ko iyo indishyi zitinze kubageraho bibagora kongera kwihaza mu buhinzi cyangwa kongera kubona amatungo basimbuza ayapfuye.
Inyamaswa zitari ku rutonde rw’ishyurwa
Abasenateri banagaragaje ko hari ikibazo cy’uko hari inyamaswa zangiza imyaka cyangwa zigahohotera abaturage ariko ntiziri ku rutonde rw’inyamaswa zigenerwa indishyi.
Ibi bituma hari abaturage bahura n’ibihombo ariko ntibishyurwe kuko inyamaswa zangije imitungo yabo zitari ku rutonde rw’inyamaswa zishyurirwa.
Iki kibazo cyatumye abaturage benshi basaba ko urwo rutonde rwasubirwamo kugira ngo rujyane n’ibibazo bihari mu bice bitandukanye by’igihugu.
Ingamba zafashwe mu kugabanya iki kibazo
Leta y’u Rwanda binyuze mu nzego zitandukanye zirimo Urwego rw’Igihugu rw’Iterambere (RDB) yashyizeho ingamba zitandukanye zigamije kugabanya ibibazo by’inyamaswa ziva muri pariki zikangiza abaturage.
Zimwe muri izo ngamba zirimo kubaka inkuta cyangwa insika zikumira inyamaswa kugira ngo zitagera mu mirima y’abaturage. Hari kandi gahunda zo gushyiraho imiyoboro y’amashanyarazi yoroheje ikumira inyamaswa.
Abaturage na bo bashishikarizwa gukorera hamwe mu gucunga neza imirima yabo no kumenyesha inzego zibishinzwe igihe babonye inyamaswa ziri hafi y’ingo zabo cyangwa mu mirima yabo.
Abasenateri basabye ibisubizo birambye
Nyuma yo gusura bimwe mu bice byugarijwe n’iki kibazo, abasenateri bagaragaje ko hakenewe ingamba zihamye kandi zirambye zo gukemura ikibazo cy’inyamaswa ziva muri pariki zigahohotera abaturage.
Bavuze ko bagiye kugirana ibiganiro n’inzego zibishinzwe ku rwego rw’Igihugu kugira ngo harebwe uburyo bwo kunoza gahunda y’indishyi, kwihutisha uburyo bwo kwishyura abaturage ndetse no gusuzuma urutonde rw’inyamaswa zishyurirwa indishyi.
Banagaragaje ko ari ngombwa gukomeza gushaka ibisubizo birambye byatuma pariki z’Igihugu zikomeza kubungabungwa ariko na none abaturage batuye hafi yazo bakarindwa ibihombo.
Ubufatanye hagati ya Leta n’abaturage
Impuguke mu bijyanye no kubungabunga ibidukikije zigaragaza ko gukemura ikibazo cy’inyamaswa ziva muri pariki bisaba ubufatanye bwa Leta, inzego zibishinzwe ndetse n’abaturage.
Abaturage basabwa kugira uruhare mu kubungabunga pariki no kwirinda ibikorwa bishobora gutuma inyamaswa ziva mu mashyamba.
Ku rundi ruhande, Leta isabwa gukomeza gushaka ibisubizo bifasha abaturage kubona inyungu ku mutungo kamere ubakikije, bityo bakabona impamvu yo kuwubungabunga.
Umwanzuro
Ikibazo cy’inyamaswa ziva muri pariki zigahohotera abaturage ni kimwe mu bibazo bikomeje kugaragara mu bice bitandukanye by’u Rwanda.
Nubwo pariki z’Igihugu zifite akamaro gakomeye mu kubungabunga ibinyabuzima no guteza imbere ubukerarugendo, ni ngombwa ko hashyirwaho ingamba zifasha kugabanya ingaruka ku baturage batuye hafi yazo.
Ibiganiro biteganyijwe hagati ya Sena y’u Rwanda n’inzego zibishinzwe bitegerejweho gutanga ibisubizo bizafasha gukemura iki kibazo, bigatuma habaho uburinganire hagati yo kubungabunga ibidukikije no kurengera imibereho myiza y’abaturage.