Reincarnation (kongera kuvuka) si igitekerezo cyo mu madini gusa; ni n’ikibazo gikomeye cya filozofiya kimaze ibinyejana byinshi kivugwaho n’abatekereza ku isi. Iyo dushyize ku ruhande imyizerere n’ubushakashatsi bwa siyansi, tugasigara mu rwego rwa filozofiya, ikibazo kiba iki: Ese birashoboka ko ubumuntu bukomeza kubaho mu mibiri itandukanye? Niba ari byo, bivuze iki ku butabera, ku buzima, no ku ntego y’umuntu?
Iyi nkuru isoza uru rukurikirane, igasesengura reincarnation mu buryo bwimbitse, itanga ingero zifatika, ikanareba impamvu iki gitekerezo gikomeza gukurura abantu benshi ku isi.
1. Ikibazo cy’Ubutabera (Problem of Justice)
Mu mateka ya filozofiya, kimwe mu bibazo bikomeye ni ikibazo cy’ubutabera:
Kuki hari abantu bavuka mu buzima bwiza abandi mu mibabaro ikabije?
Mu nyigisho za Hinduism na Buddhism, igisubizo ni karma: ibyo umuntu akora bigena ubuzima bwe bukurikiraho.
Urugero:
Tekereza umwana uvutse mu bukene bukabije, mu gihugu kirimo intambara. Nta cyaha yakoze muri ubu buzima. Reincarnation isobanura ko imibereho ye ishobora kuba ari ingaruka z’ibikorwa bye mu buzima bwabanje.
Ku ruhande rwa filozofiya, ibi biha ubuzima isura y’uko isi ifite ubutabera bwihishe butagaragara ako kanya.
Ariko ikibazo gikomeye kiracyahari:
Niba umuntu atibuka ubuzima bwe bwa mbere, ni gute yakwigira ku makosa ye? Ese ubutabera bushobora kuba bwuzuye mu gihe uwahanwa atazi icyaha yakoze?
Iyi ni imwe mu mpaka zikomeye z’abatemeranya n’iki gitekerezo.
2. Ikibazo cy’Umwirondoro (Personal Identity)
Filozofiya ibaza ikibazo gikomeye:
Ni iki gituma umuntu aba “we”?
Niba reincarnation ari ukuri, ese ni iki gikomeza kubaho?
-
Ese ni roho?
-
Ese ni imitekerereze?
-
Ese ni urukurikirane rw’amarangamutima?
Filozofiya y’iburengerazuba ivuga ko umwirondoro w’umuntu ushingira ku kwibuka (memory). Ariko niba umuntu adafite kwibuka ubuzima bwe bwa mbere, ese koko ni we wagarutse?
Urugero:
Niba umuntu witwa A apfuye, hanyuma akavuka nk’umuntu witwa B utazi na gato ko yabaye A, ese twavuga ko B ari A? Cyangwa ni undi muntu mushya?
Iki kibazo gituma reincarnation iba ikibazo gikomeye cya metafizika (metaphysics).
3. Ikibazo cy’Intego y’Ubuzima
Reincarnation itanga isura y’uko ubuzima ari urugendo rurerure rw’iterambere. Umuntu ntarangirira ku buzima bumwe, ahubwo akomeza kwiga no kwiyubaka.
Mu nyigisho za Buddhism, intego si ugukomeza kuzenguruka, ahubwo ni ukuvamo uruziga rwa Samsara, ukagera kuri Nirvana—aho umubabaro urangira burundu.
Urugero:
Tekereza umuntu ufite imyitwarire mibi cyane—umujura cyangwa umunyagitugu. Mu buryo bwa reincarnation, ashobora kongera kuvuka akagira ubuzima bugoye, bigatuma yiga kwitonda no guhinduka.
Ibi biha ubuzima isura y’ishuri rinini, aho umuntu agerageza, agatsindwa, akongera akagerageza.
4. Impamvu Iki Gitekerezo Gikurura Abantu Benshi
Mu gihe isi igenda ihinduka, abantu benshi barimo gushaka ibisobanuro byimbitse by’ubuzima n’urupfu.
Reincarnation itanga:
-
Icyizere ko urupfu atari iherezo.
-
Igitekerezo cy’uko hari amahirwe yo gukosora amakosa.
-
Ubusobanuro ku itandukaniro rikomeye ry’imibereho y’abantu.
Mu bihugu byinshi byo mu Burasirazuba, iki gitekerezo ni igice cy’umuco. Ariko no mu Burengerazuba, hari abagiye bagitekerezaho cyane.
Mu mateka ya filozofiya y’Ubugiriki, hari abatekereza bagiye bavuga ku kwimuka kwa roho. Nubwo tutari kwibanda ku myizerere, ibi byerekana ko iki kibazo kimaze igihe kirekire mu bitekerezo by’abantu.
5. Impaka z’Abatabyemera
Abatemeranya na reincarnation mu rwego rwa filozofiya bavuga ko:
-
Nta kimenyetso gifatika kigaragaza ko roho ishobora kwimuka.
-
Ikibazo cy’umwirondoro ntigisubizwa neza.
-
Niba umuntu atibuka ubuzima bwabanje, ntashobora kubazwa inshingano zabwo.
Banavuga ko igitekerezo cy’ubutabera gishingiye kuri karma gishobora gutuma abantu bemera akarengane, bavuga ko “ari ingaruka z’ubuzima bwabanje.”
6. Reincarnation n’Ikibazo cy’Ubwoba bw’Urupfu
Filozofiya igaragaza ko kimwe mu bituma abantu bashaka ibisobanuro byimbitse ari ubwoba bw’urupfu.
Reincarnation itanga ihumure:
Urupfu si iherezo, ahubwo ni irembo riganisha ku kindi cyiciro.
Ariko hari abavuga ko kwakira ko ubuzima bufite iherezo bishobora gutuma umuntu arushaho kubaha agaciro k’igihe afite.
7. Isesengura Risoza
Mu rwego rwa filozofiya, reincarnation ni igitekerezo gikomeye, gifite imbaraga zo gusobanura:
-
Ikibazo cy’ubutabera
-
Itandukaniro ry’imibereho
-
Icyizere cy’ubuzima bukomeza
Ariko nanone gifite ibibazo bikomeye:
-
Ikibazo cy’umwirondoro
-
Kubura kwibuka
-
Kubura gihamya ifatika
Reincarnation rero ntishobora gufatwa nk’ukuri kwemejwe na siyansi, ariko mu rwego rwa filozofiya ikomeza kuba igitekerezo gikomeye cyongera gutuma abantu bibaza ku buzima, urupfu, n’icyo kuba umuntu bisobanura.
Umusozo Rusange w’Uru Rukurikirane
Muri uru rukurikirane rwose twabonye ko:
-
Mu rwego rw’amadini amwe, reincarnation ni ihame shingiro.
-
Mu rwego rwa Bibiliya n’inyigisho za gikristo, irahakanwa.
-
Mu rwego rwa siyansi, ntirayemezwa.
-
Mu rwego rwa filozofiya, ni igitekerezo gikomeye gifite imbaraga n’impaka zikomeye.
Ibi byose bigaragaza ko ikibazo cya reincarnation atari icyoroheje. Ni ikibazo kijyanye n’aho twaturutse, aho tujya, n’icyo kuba umuntu bisobanura.
