Mu Murenge wa Jali, mu Karere ka Gasabo, hari inkuru y’umubyeyi umwe wibana n’abana 11, nta mugabo, nta butaka, nta n’aho gukinga umusaya. Ni inkuru ikubiyemo amasomo menshi ku buzima, ku nshingano z’ababyeyi, ku mibereho y’abaturage batishoboye, no ku kibazo gikomeje kugaragara cy’ubwiyongere bw’abana benshi mu miryango itifite.
Uyu mubyeyi yageze i Jali umwaka ushize, aje gushaka ubuzima nk’abandi benshi bimukira mu Mujyi wa Kigali bizeye ko bahabona amahirwe aruta ayo mu byaro. Ariko aho kugera ku nzozi ze, yisanze mu buzima bugoye kurushaho. Nta butaka agira, nta nzu ye bwite, nta kazi gahoraho. Ubuzima bwe n’abana be 11 bwahindutse urugamba rwa buri munsi.
Bivugwa ko yakoreshejwe na nyir’ikibanza amwizeza ko azahabona aho kuba, amwemerera kuhatura mu buryo butemewe n’amategeko, yubaka akajagari. Nk’uko bisanzwe, ubuyobozi bw’Umurenge bwaje gusenya izo nyubako zitubahirije amabwiriza y’imyubakire. Inzu yarasenywe, maze uwo mubyeyi asigara mu kangaratete hamwe n’abana be.
Kubera ko yagaragaraga nk’utishoboye, ubuyobozi bwamukodeshereje inzu y’igihe gito – amezi atatu – kugira ngo abone aho aba mu gihe ashakisha igisubizo kirambye. Yanahawe inkunga y’amafaranga kugira ngo abashe kwitunga no kwita ku bana be. Ariko ayo mezi atatu arangiye, yanze kuva mu nzu, yanga no kwakira amafaranga y’inkunga yahabwaga. Byarangiye asohowe, amara iminsi arara hanze n’abana be 11, bamwe muri bo batari no kwiga.
Ni ishusho ibabaje: umubyeyi n’abana barara ku muhanda, badafite aho bakinga umusaya. Abana bato bareba nyina, bategereje igisubizo adafite. Abandi banyuze aho barahagarara bakibaza bati: ese ibi biba bite? Ni nde ubazwa aya makuba? Ni umubyeyi? Ni ubuyobozi? Ni sosiyete muri rusange?
Nyuma y’igihe abona ko inzira yo kwanga inkunga idatanga umusaruro, yemeye kwakira amafaranga yahabwaga. Ariko ikibazo gikomeye kiracyahari: ni gute umubyeyi umwe ashobora kurera abana 11 mu buzima bw’uyu munsi, adafite akazi gahoraho, adafite aho aba, kandi bamwe muri abo bana batari mu ishuri?
Mu by’ukuri, kubyara abana benshi mu gihe ubuzima bugoye ni ikibazo gikwiye kuganirwaho mu buryo bufunguye kandi bwubaka. Mu gihe ibiciro by’ibiribwa bizamuka, ubukode bw’inzu bukiyongera, amashuri n’ubuvuzi nabyo bisaba ubushobozi, kurera umwana umwe bisaba imbaraga nyinshi. None se 11? Ni umutwaro uremereye ku muntu umwe.
Ariko nanone, ntibikwiye kwibagirana ko uyu mubyeyi atabataye. Nubwo ubuzima bwamugoye, yakomeje kubana n’abana be bose. Hari ababyeyi benshi bahitamo gutererana abana iyo babonye ko ubuzima bubaremereye. We yahisemo kugumana na bo, nubwo byamusabye kurara hanze, gusabiriza, no guhangana n’isoni n’igitutu cy’abamucira urubanza.
Ibi bitwereka ko hari icyuho mu bumenyi ku kuboneza urubyaro no gutegura umuryango. Gahunda zo kuboneza urubyaro zirahari, ariko hari aho zitaragera uko bikwiye cyangwa se hari abatazumva neza akamaro kazo. Kuboneza urubyaro si ukubuza abantu kubyara, ahubwo ni ukubafasha kubyara abo bashoboye kurera neza, kubaha uburezi, ubuzima bwiza n’aho kuba.
Abana 11 badafite aho baba neza kandi bamwe batiga, ni ikibazo gikomeye ku hazaza habo no ku gihugu muri rusange. Umwana utiga aba yugarijwe n’ibibazo byinshi: ubujiji, ubushomeri, no kuba yakwishora mu ngeso mbi. Iyo abana benshi bakurira mu buzima bwo ku muhanda, birangira bibaye umutwaro ku muryango mugari.
Ubuyobozi bwagerageje gutanga igisubizo cy’igihe gito – ubukode bw’amezi atatu n’inkunga y’amafaranga. Ariko ikibazo cy’uyu mubyeyi kirenze amezi atatu. Kirareba imibereho irambye: akazi, aho kuba, uburezi bw’abana, n’ubujyanama mu mitegurire y’umuryango.
Hari abavuga bati: “Ni ukubyara bacye ma. Abana 11 muri iyi minsi nta munsi w’urugo ugira nta ki, wanasara.” Iri jambo ririmo ukuri runaka. Ubuzima bw’iki gihe busaba igenamigambi. Kubaho ku munsi ku munsi bidahagije. Ariko kandi, kunenga gusa ntibihagije. Hakenewe ubufasha bufatika n’inyigisho zifasha abantu gufata ibyemezo biboneye mbere y’uko ibibazo biba ndengakamere.
Ni ngombwa ko inzego z’ibanze, abafatanyabikorwa mu iterambere n’imiryango itari iya Leta bakomeza kwegera imiryango itishoboye, bakayifasha mu buryo burambye. Gushakira uyu mubyeyi amahugurwa y’imyuga, kumuhuza n’amatsinda yo kwizigamira no kugurizanya, cyangwa kumufasha kubona akazi k’amaboko byamufasha kwigira no kuva mu buzima bwo gusaba inkunga buri gihe.
Ku rundi ruhande, hakenewe ubukangurambaga bukomeye ku kuboneza urubyaro no gutegura umuryango. Abaturage bakwiye kumva ko kubyara abana benshi atari ishema niba udafite ubushobozi bwo kubarera. Icyubahiro cy’umubyeyi si umubare w’abana, ahubwo ni ubuzima bwiza n’ejo hazaza heza abaha.
Abana 11 ni umutungo w’igihugu, ariko iyo badafite uburenganzira bw’ibanze – nko kwiga, kugira aho baba no kubona ifunguro rihagije – uwo mutungo uhinduka ikibazo gikomeye. Ni inshingano za buri wese: umubyeyi, ubuyobozi n’abaturage muri rusange.
Uyu mubyeyi ni intwari ku buryo atataye abana be. Ariko kuba intwari ntibihagije mu gihe ubuzima buteye inkeke. Hakenewe gufata ingamba zituma ejo hazaza h’abo bana hataba mu gihirahiro. Gukomeza kwakira inkunga gusa si igisubizo kirambye; igisubizo ni ukumufasha kwihaza no kwigira.
Iyi nkuru ikwiye kubera isomo abandi babyeyi. Gutegura umuryango ni ingenzi. Kubaza ibibazo mbere yo kubyara ni ngombwa: Ese nzashobora kurera aba bana? Ese nzabaha uburezi? Ese nzabaha aho kuba heza? Iyo ibisubizo bitarimo icyizere, ni byiza gufata ingamba zo kuboneza urubyaro.
Mu gusoza, ubuzima bw’uyu mubyeyi n’abana be 11 ni indorerwamo y’ibibazo by’imibereho bikigaragara mu bice bimwe by’igihugu. Ni inkuru isaba impuhwe, ariko kandi isaba gutekereza no gufata ibyemezo bifatika. Turasaba inzego zose bireba gukomeza kumuba hafi, ariko tunasaba abaturage bose gufata iya mbere mu gutegura imiryango yabo neza.
Kubaho ni urugamba, ariko urugamba rurushaho gukomera iyo umuntu arwana wenyine afite abana 11. Ni igihe cyo gushyira imbere ubumenyi, igenamigambi n’ubufatanye, kugira ngo abana bose bavukira muri iki gihugu bahabwe amahirwe angana yo kubaho neza no kugera ku nzozi zabo.
