Abadepite bagiranye ibiganiro na Minisitiri w’Ubutabera ku mushinga w’itegeko rigenga Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu: Intego ni uguhuza imikorere n’Amahame ya Paris no kongerera ubushobozi urwego
Kuri uyu wa Kabiri, Abadepite bagize Komisiyo y’Ubumwe bw’Abanyarwanda, Uburenganzira bwa Muntu no Kurwanya Jenoside mu Mutwe w’Abadepite bagiranye ibiganiro byimbitse na Minisitiri w’Ubutabera akaba n’Intumwa Nkuru ya Leta, Dr. Ugirashebuja Emmanuel. Ibi biganiro byabaye mu rwego rwo gusuzuma umushinga w’itegeko rishya rigena imiterere, inshingano n’imikorere bya Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu (NCHR).
Ni umushinga w’itegeko uje gukomeza kunoza imikorere y’uru rwego rufite inshingano zo guteza imbere no kurengera uburenganzira bwa muntu mu Rwanda, hagamijwe kuruhuza n’ibipimo mpuzamahanga byashyizweho n’Amahame ya Paris (Paris Principles), agena uko inzego z’igihugu zishinzwe uburenganzira bwa muntu zigomba kuba zubatse kandi zigakora mu bwisanzure.
Icyo iri tegeko rishya rigamije
Mu ntangiriro z’uku kwezi, Inteko Rusange y’Umutwe w’Abadepite yemeje ishingiro ry’uyu mushinga w’itegeko, isanga rifite akamaro mu kongerera imbaraga Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu no kuyihuza n’igihe. Impinduka zikubiye muri uyu mushinga zigamije kongera ubudahangarwa bw’abakomiseri n’abakozi b’iyi Komisiyo mu gihe bari mu kazi, gutuma bakora inshingano zabo batikanga igitutu icyo ari cyo cyose.
Dr. Ugirashebuja Emmanuel yasobanuye ko iri tegeko rigamije kurushaho kugaragaza ubwigenge bwa Komisiyo, haba mu micungire y’imari, mu mikorere ya buri munsi, no mu buryo bwo gutanga raporo. Yagaragaje ko Amahame ya Paris asaba ko inzego z’uburenganzira bwa muntu zigomba kugira ubwigenge busesuye, zikarindwa kwivanga kw’izindi nzego, kandi zikagira ubushobozi buhagije bwo gukora neza inshingano zazo.
Amahame ya Paris n’akamaro kayo
Amahame ya Paris ni amahame mpuzamahanga yashyizweho mu 1991, akemezwa n’Inteko Rusange y’Umuryango w’Abibumbye mu 1993. Agena ibipimo ngenderwaho ku mikorere y’inzego z’igihugu zishinzwe uburenganzira bwa muntu, harimo ubwigenge, ubudahangarwa, ubunyamwuga, no kugira uruhare rwagutse rw’abaturage mu mikorere yazo.
Mu biganiro byabaye, Abadepite bagaragaje ko ari ingenzi ko u Rwanda rukomeza guhuza amategeko yarwo n’aya mahame, cyane cyane mu gihe igihugu gikomeje kugaragaza ubushake bwo kubahiriza uburenganzira bwa muntu no guteza imbere imiyoborere myiza.
Bamwe mu Badepite babajije ibijyanye n’uko ubudahangarwa bw’abakomiseri buzashyirwa mu bikorwa, n’uko hazirindwa ko bwakwitirirwa gukingira amakosa ashobora gukorwa mu kazi. Minisitiri w’Ubutabera yasobanuye ko ubudahangarwa butavuze kudahanwa ku makosa, ahubwo ko bugamije kubarinda igitutu cyangwa gukurikiranwa ku mpamvu zishingiye ku nshingano zabo mu gihe bakora akazi kabo mu buryo bukurikije amategeko.
Ubudahangarwa bw’abakomiseri n’abakozi
Umushinga w’itegeko uteganya ko abakomiseri n’abakozi ba Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu bazahabwa ubudahangarwa mu gihe bari mu kazi, kugira ngo bashobore gukora igenzura, kwakira ibirego no gutanga ibitekerezo ku byemezo bya Leta cyangwa by’izindi nzego batikanga.
Abadepite bagaragaje ko iyi ngingo ari ingenzi cyane, kuko akenshi ibibazo by’uburenganzira bwa muntu bishobora kuba bifite aho bihuriye n’inzego zikomeye. Bityo, kugira ngo Komisiyo ikore neza, igomba kuba ifite ubwisanzure busesuye n’uburinzi buhagije.
Dr. Ugirashebuja yavuze ko iri tegeko rishyiraho uburyo busobanutse bwo kugena inshingano z’abakomiseri, igihe bamara ku mirimo yabo, n’uburyo bashyirwaho cyangwa bakurwaho, hagamijwe kurinda ko hagira icyuho cyakoreshwa mu kubangamira imikorere y’uru rwego.
Uruhare rwa Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu
Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu ishinzwe kwakira no gusuzuma ibirego by’abaturage bijyanye no kutubahirizwa kw’uburenganzira bwabo, gukora igenzura ku nzego zitandukanye, gutanga inama kuri politiki n’amategeko, ndetse no gukora ubukangurambaga bugamije guteza imbere uburenganzira bwa muntu.
Mu biganiro byabereye mu Nteko, hagarutswe ku kamaro ko kongerera ubushobozi iyi Komisiyo, haba mu bijyanye n’abakozi, ingengo y’imari n’ibikoresho, kugira ngo ishobore kugera ku baturage benshi mu gihugu hose.
Abadepite basabye ko mu itegeko hazashyirwamo ingingo zigaragaza uburyo Komisiyo ishobora gukorana n’izindi nzego, zirimo inkiko, Urwego rw’Umuvunyi n’izindi nzego zifite aho zihuriye n’uburenganzira bwa muntu, mu rwego rwo kwirinda gusubiramo inshingano no kunoza imikoranire.
Uburenganzira bwa muntu mu Rwanda: Intambwe imaze guterwa
Mu myaka ishize, u Rwanda rwashyize imbaraga mu kubaka inzego zishimangira uburenganzira bwa muntu, harimo gushyiraho amategeko arengera abagore n’abana, guteza imbere uburinganire, no kunoza imikorere y’inzego z’ubutabera.
Minisitiri w’Ubutabera yibukije ko u Rwanda rwiyemeje gukomeza kunoza amategeko yarwo kugira ngo ajyane n’ibihe ndetse n’ibipimo mpuzamahanga. Yavuze ko iri tegeko rishya ari kimwe mu bigaragaza ubushake bwa Leta bwo gukomeza guteza imbere uburenganzira bwa muntu no kubahiriza amasezerano mpuzamahanga igihugu cyashyizeho umukono.
Ibitekerezo n’ibibazo by’Abadepite
Mu biganiro byabaye, Abadepite bagize uruhare rugaragara mu gutanga ibitekerezo no kubaza ibibazo byimbitse. Bagarutse ku ngingo zirebana n’uburyo Komisiyo izajya itanga raporo ku Nteko Ishinga Amategeko, uburyo izajya ikurikirana ishyirwa mu bikorwa ry’inama itanga, n’uko izajya ipima impinduka mu rwego rw’uburenganzira bwa muntu.
Hari n’ababajije niba iri tegeko rishya rizafasha Komisiyo kugumana cyangwa kongera urwego rw’icyizere ku rwego mpuzamahanga, cyane cyane mu bijyanye n’icyiciro (status) ihabwa n’inzego mpuzamahanga zigenzura ishyirwa mu bikorwa ry’Amahame ya Paris.
Minisitiri yasubije ko intego ari ukugumana no gukomeza kunoza urwego rw’icyizere igihugu gifite, kandi ko guhuza imikorere n’Amahame ya Paris bizafasha Komisiyo gukomeza kuba mu rwego rw’inzego zifite ubwigenge n’ubushobozi buhagije.
Gukomeza inzira y’ivugurura ry’amategeko
Ibiganiro hagati ya Komisiyo y’Abadepite na Minisitiri w’Ubutabera ni kimwe mu byiciro by’ingenzi mu nzira y’ivugurura ry’amategeko mu Rwanda. Nyuma yo kwemeza ishingiro ry’umushinga w’itegeko, hakurikiraho kuwusesengura ingingo ku ngingo, hagakorwa amavugurura akenewe mbere yo kuwushyikiriza Inteko Rusange ngo iwemeze burundu.
Abadepite bagaragaje ko bazakomeza gukora akazi kabo ko gusuzuma no kunoza umushinga, hagamijwe ko itegeko rizavamo rizaba rifite ireme kandi rijyanye n’inyungu z’abaturage.
Icyerekezo cy’ejo hazaza
Umushinga w’itegeko rigenga Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu uje mu gihe isi yose ikomeje gushyira imbaraga mu kurengera uburenganzira bwa muntu no guharanira imiyoborere ishingiye ku mucyo no ku kubazwa inshingano.
Ku Rwanda, iri tegeko rishya rizaba ari indi ntambwe mu kubaka inzego zikomeye, zigenga kandi zifite ubushobozi bwo kurengera uburenganzira bw’abaturage bose, nta vangura iryo ari ryo ryose.
Mu gihe ibikorwa byo gusuzuma uyu mushinga bikomeje, Abanyarwanda n’abakurikirana ibijyanye n’uburenganzira bwa muntu bakomeje kuwitegerezanya amatsiko, bifuza ko uzatanga umusaruro mu kurushaho kwimakaza uburenganzira, ubutabera n’icyizere mu nzego z’igihugu.
Umusozo
Ibiganiro byabaye hagati y’Abadepite bagize Komisiyo y’Ubumwe bw’Abanyarwanda, Uburenganzira bwa Muntu no Kurwanya Jenoside na Minisitiri w’Ubutabera, Dr. Ugirashebuja Emmanuel, byagaragaje ubushake bwo gukomeza kunoza amategeko ajyanye n’uburenganzira bwa muntu.
Umushinga w’itegeko rigena Komisiyo y’Igihugu y’Uburenganzira bwa Muntu ugaragaza icyerekezo cyo guhuza imikorere y’uru rwego n’Amahame ya Paris, kongerera ubudahangarwa abakomiseri n’abakozi, no gutuma Komisiyo irushaho gukora mu bwigenge no mu mucyo.
Ni intambwe ikomeye mu rugendo rwo kubaka igihugu gishingiye ku mategeko, ku burenganzira bwa muntu no ku miyoborere myiza, aho buri muturage agira icyizere ko uburenganzira bwe burinzwe kandi bukubahirizwa.
