Dr. Bizimana Jean Damascène yifatanyije n’abatuye Huye kwibuka ku nshuro ya 32 Jenoside yakorewe Abatutsi i Cyarwa
Kuri uyu wa Kabiri, Minisitiri w’Ubumwe bw’Abanyarwanda n’Inshingano Mboneragihugu, Dr. Bizimana Jean Damascène, yifatanyije n’abaturage b’Akarere ka Huye mu gikorwa cyo kwibuka ku nshuro ya 32 Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, by’umwihariko abiciwe i Cyarwa mu Murenge wa Tumba. Ni igikorwa cyabereye ku Rwibutso rwa Jenoside rwa Cyarwa, ahasanzwe hashyinguwe imibiri y’Abatutsi basaga ibihumbi 11 bishwe bazira uko bavutse.
Uyu munsi w’icyunamo waranzwe n’amasengesho, indirimbo zo kwibuka, ubuhamya bw’abarokotse Jenoside, ndetse no gushyingura mu cyubahiro indi mibiri ibiri yabonetse mu Kagari ka Cyimana, Umurenge wa Tumba. Ibyo byongeye kwibutsa abitabiriye umuhango ko urugendo rwo gushakisha no gushyingura mu cyubahiro imibiri y’abishwe muri Jenoside rukomeje, ndetse ko hari n’ahandi henshi hakiri imibiri itaraboneka.
Amateka y’i Cyarwa muri Jenoside
Aho i Cyarwa ni hamwe mu hantu hagaragaza ubukana Jenoside yakorewe Abatutsi yakoranywe ubugome ndengakamere. Mu 1994, Abatutsi benshi bahungiye muri aka gace bizeye ko bazahabonera ubuhungiro, ariko bahasanga urupfu. Abari abayobozi n’abategetsi bo muri ako karere bashishikarije Interahamwe n’abandi bicanyi kubica urw’agashinyaguro, bakoresheje intwaro gakondo zirimo imihoro, amacumu n’amahiri, ndetse n’imbunda.
Ubuhamya bwatanzwe n’abarokotse Jenoside bugaragaza ko ubwicanyi bwabereye i Cyarwa bwari bwarateguwe mbere, bukozwe mu buryo bwateguwe neza kandi bufite umugambi wo kurimbura Abatutsi bose bari muri ako gace. Abenshi biciwe ku manywa y’ihangu, abandi bakicirwa mu ngo zabo cyangwa mu nzira bashakaga aho bahungira.
Urwibutso rwa Cyarwa rwubatswe mu rwego rwo kubungabunga amateka no guha icyubahiro abazize Jenoside. Rushyinguyemo imibiri irenga ibihumbi 11, kandi rukaba ari rumwe mu nzibutso zikomeye zo mu Majyepfo y’u Rwanda.
Gushyingura mu cyubahiro indi mibiri yabonetse
Mu muhango wabaye kuri uyu munsi, hashyinguwe mu cyubahiro indi mibiri ibiri yabonetse mu Kagari ka Cyimana. Ni igikorwa cyakozwe mu ituze no mu cyubahiro, aho imiryango y’abazize Jenoside, abarokotse, abayobozi n’abandi baturage bifatanyije mu kubashyira mu rwibutso.
Minisitiri Dr. Bizimana Jean Damascène yavuze ko kuba nyuma y’imyaka 32 hakiri imibiri iboneka, bigaragaza ko hari abantu bagifite amakuru ku hantu imibiri yajugunywe cyangwa yashyinguwe mu buryo butemewe. Yasabye abafite ayo makuru kuyatanga kugira ngo abishwe bashyingurwe mu cyubahiro, ndetse n’imiryango yabo ibone amahoro.
Yagize ati: “Gushyingura mu cyubahiro imibiri y’abazize Jenoside ni inshingano ya buri Munyarwanda. Ntabwo ari igikorwa cyo kurangiza gusa igihango twagiranye n’abacu, ahubwo ni n’inzira yo gukomeza guhangana n’ingengabitekerezo ya Jenoside.”
Ubutumwa bwo kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside
Mu ijambo rye, Minisitiri Bizimana yagarutse ku kamaro ko kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside, cyane cyane mu rubyiruko. Yavuze ko nubwo Jenoside yahagaritswe n’Ingabo za RPA-Inkotanyi ziyobowe na Nyakwigendera Perezida wa Repubulika, hari abantu bagikwirakwiza ingengabitekerezo yayo, by’umwihariko binyuze ku mbuga nkoranyambaga.
Yibukije ko ubumwe bw’Abanyarwanda ari ryo shingiro ry’amahoro n’iterambere igihugu kimaze kugeraho, kandi ko buri wese agomba kugira uruhare mu kubusigasira. Yashimangiye ko amateka ya Jenoside agomba kwigishwa mu buryo bw’ukuri, kugira ngo urubyiruko ruyamenye kandi ruyakuriremo amasomo azarurinda kugwa mu mutego w’amacakubiri.
Ati: “Kwibuka si ukuririra gusa abacu, ni no kwiyemeza ko bitazongera kubaho ukundi. Ni inshingano yacu twese guharanira ko Jenoside itazongera kubaho haba mu Rwanda cyangwa ahandi hose ku isi.”
Ubuhamya bw’abarokotse Jenoside
Mu muhango wo kwibuka, bamwe mu barokotse Jenoside batanze ubuhamya bw’uburyo babonye imiryango yabo yicwa, ndetse n’ingaruka Jenoside yabasigiye. Umwe mu barokotse yavuze ko i Cyarwa ari ahantu hibukirwamo amateka ababaje, ariko kandi hakaba n’ahabibutsa ko ubuzima bukomeza.
Yavuze ko nyuma ya Jenoside, abarokotse bahuye n’ibibazo bikomeye birimo ihungabana, ubukene n’irungu, ariko ko babashije kongera kwiyubaka babifashijwemo na Leta n’abandi bafatanyabikorwa. Yashimye ko buri mwaka habaho igikorwa cyo kwibuka, kuko kibafasha kumva ko batari bonyine.
Uruhare rw’ubuyobozi n’abaturage
Abayobozi b’Akarere ka Huye bashimangiye ko kwibuka Jenoside yakorewe Abatutsi ari igikorwa gihoraho, kidakorwa mu minsi 100 yo kwibuka gusa. Bavuze ko mu mashuri no mu biganiro by’abaturage, hakomeza gutangwa inyigisho zigamije kwimakaza ubumwe n’ubwiyunge.
Bashishikarije abaturage gukomeza gutanga amakuru ku hantu hashobora kuba hakiri imibiri y’abazize Jenoside, kugira ngo ishyingurwe mu cyubahiro. Banibukije ko u Rwanda rwahisemo inzira y’ubwiyunge n’ubutabera, aho inkiko Gacaca zagize uruhare mu kugaragaza ukuri no guhana abakoze ibyaha bya Jenoside.
Jenoside n’ingaruka zayo ku gihugu
Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994 yahitanye ubuzima bw’Abatutsi barenga miliyoni mu gihe cy’iminsi 100. Yasize igihugu gishegeshwe, ubukungu bwasenyutse, imiryango myinshi yarasenyutse, abana benshi basigara ari impfubyi, abagore benshi baba abapfakazi.
Nyuma ya Jenoside, u Rwanda rwahisemo inzira yo kwiyubaka rushingiye ku bumwe n’ubwiyunge. Hashyizweho politiki zigamije kurwanya ivangura n’amacakubiri, guteza imbere uburinganire, no kubaka inzego zikomeye z’ubuyobozi. Ibi byatumye igihugu kigera ku iterambere rigaragara mu nzego zitandukanye zirimo ubukungu, uburezi, ubuzima n’ikoranabuhanga.
Kwibuka nk’inzira yo kubaka ejo hazaza
Kwibuka ku nshuro ya 32 Jenoside yakorewe Abatutsi i Cyarwa ni umwanya wo gusubiza amaso inyuma, ariko kandi no kureba imbere. Ni igihe cyo kuzirikana abazize Jenoside, gusigasira amateka no kuyigisha abakiri bato.
Minisitiri Bizimana yasabye urubyiruko kwigira ku mateka mabi igihugu cyanyuzemo, rukayakuramo amasomo azarufasha kubaka u Rwanda ruzira amacakubiri. Yashimangiye ko buri Munyarwanda afite inshingano yo kuba umurinzi w’amateka n’uw’amahoro.
Umusozo
Igikorwa cyo kwibuka ku Rwibutso rwa Cyarwa cyaranzwe n’ituze n’icyubahiro, cyibutsa abitabiriye ko Jenoside yakorewe Abatutsi atari amateka ya kure, ahubwo ari igice cy’amateka y’u Rwanda kigomba guhora cyibukwa kugira ngo kitazisubira.
Gushyingura indi mibiri ibiri yabonetse nyuma y’imyaka 32 ni ikimenyetso ko urugendo rwo gushaka no guha icyubahiro abazize Jenoside rukomeje. Ni ubutumwa busaba buri wese kugira uruhare mu gusigasira ubumwe bw’Abanyarwanda no kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside aho iva ikagera.
Kwibuka ni inshingano, ni igihango, ni no kwiyemeza ko Jenoside itazongera kubaho ukundi. Mu bumwe bw’Abanyarwanda no mu kubaha amateka yabo, ni ho hazava imbaraga zo gukomeza kubaka igihugu gitekanye, giteye imbere kandi kirangwa n’urukundo n’ubwubahane.
Minisitiri w’Ubumwe bw’Abanyarwanda n’Inshingano Mboneragihugu, Dr. Bizimana Jean Damascène, yifatanyije n’abaturage b’Akarere ka Huye mu gikorwa cyo kwibuka ku nshuro ya 32 Jenoside yakorewe Abatutsi i Cyarwa mu Murenge wa Tumba. Iki gikorwa cyabereye ku Rwibutso rwa Cyarwa rushyinguyemo imibiri y’Abatutsi basaga ibihumbi 11 bishwe mu 1994. Muri uwo muhango hashyinguwe mu cyubahiro indi mibiri ibiri yabonetse mu Kagari ka Cyimana, bikaba byongeye kwibutsa ko urugendo rwo gushakisha no guha icyubahiro abazize Jenoside rukomeje.
Mu butumwa bwatanzwe, hibanzwe ku kamaro ko kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside, kwimakaza ubumwe bw’Abanyarwanda no gukomeza gusigasira amateka kugira ngo Jenoside itazongera kubaho ukundi. Abitabiriye iki gikorwa basabwe kugira uruhare mu gutanga amakuru ku hantu hashobora kuba hakiri imibiri itarashyingurwa, no gukomeza kubaka ejo hazaza h’u Rwanda rushingiye ku bumwe, ubwiyunge n’amahoro arambye.